प्रमुख दलका चुनावी घोषणा पत्रमा शिक्षा

नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलहरूका चुनावी घोषणा पत्रहरूलाई शिक्षाको दार्शनिक आधारमा विश्‍लेषण गर्दा समाजवाद (मार्क्सवाद), प्रयोजनवाद (Pragmatism), आदर्शवाद (Idealism) र यथार्थवाद (Realism) को सम्मिश्रण देखिन्छ । सबै दलहरूले शिक्षालाई राष्ट्रिय विकासको मेरुदण्डका रूपमा स्विकारेका छन् । यस लेखमा दलहरूका घोषणा पत्रमा समेटिएका शिक्षाका पक्षहरूको तुलनात्मक विश्लेषण प्रस्तुत गरिएको छ ।

१. मार्क्सवाद र समाजवाद (Marxism and Socialism): राज्यको उत्तरदायित्व र समानता

शिक्षालाई मौलिक हक र राज्यको पूर्ण दायित्वका रूपमा व्याख्या गर्ने सन्दर्भमा नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी र नेकपा (एमाले)मा मार्क्सवादी दर्शनको प्रभाव बढी देखिन्छ ।

• नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीले शिक्षालाई ‘वैज्ञानिक समाजवाद’ को आधार मान्दै विद्यालय शिक्षालाई पूर्ण रूपमा अनिवार्य र निःशुल्क गर्ने प्रतिवद्धता जनाएको छ । यसले उत्पादन प्रणालीसँग जोडिएको शिक्षा र श्रमको सम्मानमा जोड दिएको छ ।
• नेकपा (एमाले)ले माध्यमिक शिक्षालाई अनिवार्य र निःशुल्क बनाउँदै ‘ज्ञानयुक्त नागरिक’ निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको छ । एमालेले ‘पढ्दै कमाउँदै’ कार्यक्रम मार्फत शिक्षालाई श्रम र आर्थिक उत्पादनसँग जोड्न खोजेको छ, जुन मार्क्सवादी शैक्षिक दर्शनको एक हिस्सा हो ।
• नेपाली कांग्रेसले पनि शिक्षालाई राज्यको महत्वपूर्ण लगानी मान्दै ‘कोखदेखि शोकसम्म’ को सामाजिक सुरक्षा कार्यक्रम अन्तर्गत निःशुल्क शिक्षाको पक्षपोषण गरेको छ ।

२. प्रयोजनवाद (Pragmatism): सीप, प्रविधि र रोजगारी

वर्तमान समयमा शिक्षालाई ‘काम लाग्ने’ र ‘व्यावहारिक’ बनाउनु पर्ने प्रयोजनवादी दर्शनलाई सबैजसो दलहरूले आत्मसात् गरेका छन् ।

• नेपाली कांग्रेसले ‘डिग्री प्लस’ (Degree Plus) कार्यक्रम मार्फत विद्यार्थीलाई अध्ययनकै क्रममा सीप र इन्टर्नसिप अनिवार्य गरी बजारको माग अनुसारको जनशक्ति तयार गर्ने नीति लिएको छ ।
• रास्वपाले शिक्षालाई प्रविधिमैत्री र व्यावसायिक बनाउनु पर्नेमा जोड दिँदै ‘लर्निङ बाइ डुइङ’ (Learning by doing) को अवधारणालाई प्राथमिकता दिएको छ ।
• नेकपा (एमाले)ले प्राविधिक शिक्षा र व्यावसायिक तालिम मार्फत दक्ष जनशक्ति उत्पादन गरी स्वदेशमै रोजगारी सिर्जना गर्ने लक्ष्य राखेको छ ।

३. आदर्शवाद (Idealism): राष्ट्रियता, नैतिकता र मौलिक परम्परा

शिक्षाले मानिसलाई नैतिक र देशभक्त बनाउनु पर्छ भन्ने आदर्शवादी सोच पनि घोषणा पत्रहरूमा प्रतिबिम्बित छ ।

• नेकपा (एमाले)ले आधुनिक शिक्षासँगै योग, आयुर्वेद, ध्यान र मानसिक स्वास्थ्य जस्ता पूर्वीय दर्शनका आधारहरूलाई शैक्षिक प्रणालीमा समावेश गर्ने योजना अघि सारेको छ । यसले राष्ट्रप्रेम र नैतिक मूल्यको विकासमा जोड दिएको छ ।
• नेपाली कांग्रेसले शिक्षालाई मूल्य र चरित्र निर्माणको आधार मान्दै ‘राष्ट्रिय पहिचान र मौलिकता’ को जगेर्ना गर्ने किसिमको शैक्षिक वातावरण निर्माण गर्ने प्रतिवद्धता जनाएको छ ।
• रास्वपाले प्राचीन ‘गुरु-चेला’ परम्परा र मौलिक सीपलाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने सांस्कृतिक पुनर्जागरणको कुरा उठाएको छ ।

४. यथार्थवाद र तर्कवाद (Realism and Rationalism): दलीय हस्तक्षेपको अन्त्य र मेरिटोक्रेसी

शिक्षा क्षेत्रमा विद्यमान समस्याहरूको वस्तुगत मूल्याङ्कन गर्दै सुधारका लागि यथार्थवादी दृष्टिकोण पनि अघि सारिएका छन् ।

• रास्वपा र नेपाली कांग्रेस दुवैले शैक्षिक संस्थाहरूबाट दलीय राजनीतिक भागबन्डा र हस्तक्षेपको अन्त्य गर्नु पर्नेमा मुख्य जोड दिएका छन् ।
• रास्वपाले ‘मेरिटोक्रेसी’ (Meritocracy) अर्थात् योग्यता र क्षमताका आधारमा शिक्षक र पदाधिकारीहरूको नियुक्ति हुनुपर्ने यथार्थवादी र तर्कपूर्ण नीतिको प्रस्ताव गरेको छ ।
• नेपाली कांग्रेसले पनि विश्वविद्यालयहरूमा दलीय भागबन्डाको अन्त्य गरी ‘योग्यताका आधारमा नियुक्ति’ गर्ने प्रतिवद्धता जनाएको छ ।

५. समावेशिता र सामाजिक न्याय (Equity and Social Justice)

सबै दलहरूले शिक्षामा पहुँच र समानताको मुद्दालाई उच्च प्राथमिकता दिएका छन् । दलहरूले दलित, अल्पसंख्यक, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र पिछडिएका क्षेत्रका बालबालिकाका लागि विशेष छात्रवृत्ति, आवासीय सुविधा र समन्यायिक पहुँचको सुनिश्चितता गर्ने कुरामा एकमत देखिएका छन् ।

निष्कर्षमा, नेकपा एमाले र नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणा पत्रमा समाजवादी र राष्ट्रवादी दर्शनको बाहुल्यता देखिन्छ भने नेपाली कांग्रेसको घोषणा पत्रमा प्रजातान्त्रिक समाजवाद र प्रयोजनवादको सम्मिश्रण पाइन्छ । रास्वपाले भने प्रविधि र मेरिटोक्रेसीमा आधारित यथार्थवादी शैक्षिक सुधारलाई आफ्नो मुख्य आधार बनाएको देखिन्छ ।

दलहरूका घोषणा पत्रमा समेटिएका शिक्षाका पक्षहरूको तुलनात्मक विश्लेषण पछि हरेक दलहरुको घोषणा पत्रको छुट्टाछुट्टै विश्लेषण तल प्रस्तुत गरिएको छ ।

नेकपा (एमाले) को चुनावी घोषणापत्र २०८२

नेकपा (एमाले) को २०८२ को चुनावी घोषणापत्रमा शिक्षालाई “समृद्ध नेपाल, सुखी नेपाली” को राष्ट्रिय आकाङ्क्षा पूरा गर्ने एक प्रमुख आधारका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ । यस घोषणापत्रमा उल्लेखित शिक्षासम्बन्धी नीति र कार्यक्रमहरूलाई शिक्षाका दार्शनिक आधारहरूमा निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

१. आदर्शवाद (Idealism) र मूल्यपरक शिक्षा

घोषणापत्रले शिक्षालाई केवल ज्ञान हासिल गर्ने माध्यम मात्र नभई चरित्र निर्माण र देशभक्तिको भावना जगाउने औजारका रूपमा व्याख्या गरेको छ ।

• राष्ट्रप्रेम र नैतिकता: पाठ्यक्रमलाई राष्ट्रप्रेम, सामाजिक उत्तरदायित्व र नैतिक मूल्य-मान्यतामा आधारित बनाउने लक्ष्य राखिएको छ । यो आदर्शवादी दर्शनसँग मेल खान्छ, जसले सत्य, शिव र सुन्दरको खोजीमा जोड दिन्छ ।
• मौलिकता र पूर्वीय दर्शन: नेपाललाई शान्ति अध्ययन, योग, आयुर्वेद, ध्यान र पूर्वीय दर्शनको अन्तर्राष्ट्रिय केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने सोचले शिक्षामा आफ्नै मौलिक र प्राचीन दार्शनिक जगलाई पुनर्जागृत गर्न खोजेको देखिन्छ ।

२. प्रयोजनवाद (Pragmatism) र व्यावहारिक शिक्षा

एमालेको घोषणापत्रले “काम र शिक्षा” लाई सँगसँगै लैजाने व्यावहारिक दर्शनलाई आत्मसात् गरेको छ ।

• सीप र रोजगारी: शिक्षालाई उत्पादन र रोजगारीसँग जोड्न “पढ्दै कमाउँदै, कमाउँदै पढ्दै” कार्यक्रम र व्यावहारिक उच्च शिक्षामा जोड दिइएको छ ।
• प्रविधि र नवीनता: विद्यालय शिक्षामा डिजिटल-मैत्री पाठ्यक्रम र आर्टिफिसियल इन्टेलिजेन्स (AI) जस्ता नवीन प्रविधिको प्रयोगलाई प्राथमिकता दिइएको छ, जसले वर्तमान समयका समस्याहरू समाधान गर्न सक्षम जनशक्ति तयार पार्ने लक्ष्य राख्दछ ।

३. यथार्थवाद (Realism) र वैज्ञानिक शिक्षा

वस्तुगत तथ्य र वैज्ञानिक अनुसन्धानमा आधारित शिक्षा प्रणालीको वकालत गर्दै घोषणापत्रले भौतिक र प्राविधिक पक्षलाई महत्त्व दिएको छ ।

• प्राविधिक र व्यावसायिक शिक्षा: समग्र शिक्षामा प्राविधिक शिक्षाको हिस्सा बढाउने र विज्ञान तथा प्रविधि पार्कहरू स्थापना गर्ने योजनाले यथार्थवादी चिन्तनलाई दर्शाउँछ ।
• अनुसन्धान र विकास: विश्वविद्यालयहरूलाई अनुसन्धान केन्द्रका रूपमा विकास गर्ने र उद्योग-शिक्षा सहकार्य (University-Industry Collaboration) मार्फत व्यावहारिक जनशक्ति उत्पादन गर्ने नीति लिइएको छ ।

४. सामाजिक पुनर्निर्माणवाद (Social Reconstructionism) र समतामूलक शिक्षा

शिक्षालाई समाजमा रहेका विभेद अन्त्य गर्ने र सामाजिक न्याय स्थापित गर्ने माध्यमका रूपमा उपयोग गर्ने संकल्प घोषणापत्रमा देखिन्छ ।

• निःशुल्क र अनिवार्य शिक्षा: विद्यालय शिक्षालाई पूर्णतः निःशुल्क र अनिवार्य बनाउँदै सबै बालबालिकाको समान पहुँच सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता व्यक्त गरिएको छ ।
• समावेशिता: आर्थिक वा भौगोलिक कारणले कोही पनि शिक्षाबाट वञ्चित हुन नपरोस् भन्नका लागि छात्रवृत्ति र आवासीय सुविधाहरूको प्रस्ताव गरिएको छ ।
• लैंगिक समानता: माध्यमिक शिक्षामा हासिल भएको लैंगिक समानतालाई उच्च शिक्षामा पनि विस्तार गर्ने र छात्राहरूका लागि निःशुल्क प्याड जस्ता आधारभूत सुविधाहरू सुनिश्चित गर्ने भनिएको छ ।

५. शिक्षकको मर्यादा र व्यावसायिकता

शिक्षाको गुणस्तर सुधारका लागि मुख्य भूमिका खेल्ने शिक्षकहरूलाई प्रोत्साहित गर्न शिक्षकको मर्यादाक्रम तोक्ने र उनीहरूलाई योगदानमा आधारित सामाजिक सुरक्षा प्रणालीमा आबद्ध गर्ने प्रतिवद्धता गरिएको छ । यसले शिक्षा प्रणालीमा मानव संशाधनको महत्त्वलाई दार्शनिक रूपमै स्वीकार गरेको देखिन्छ ।

निष्कर्षमा, नेकपा (एमाले) को घोषणापत्रले एकातिर पूर्वीय दर्शन र राष्ट्रियताको आदर्शवादी जगमा शिक्षालाई उभ्याउन खोजेको छ भने अर्कोतिर आधुनिक प्रविधि र रोजगारीमुखी प्रयोजनवादी र यथार्थवादी धारलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिएको छ । यसले गर्दा यो घोषणापत्र शिक्षाको एक सन्तुलित र समयसापेक्ष दार्शनिक दृष्टिकोणमा आधारित देखिन्छ ।

नेपाली कांग्रेसको चुनावी घोषणापत्र २०८२

नेपाली कांग्रेसको चुनावी घोषणापत्रमा समावेश भएका शिक्षा सम्बन्धी विविध पक्षहरूलाई शिक्षाका दार्शनिक आधारहरूमा निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

१. प्रयोजनवादी र प्रगतिवादी आधार (Pragmatic and Progressive Basis):

घोषणापत्रमा शिक्षालाई व्यावहारिक, जीवनोपयोगी र सीपमूलक बनाउने कुरामा विशेष जोड दिइएको छ, जुन शिक्षाको प्रयोजनवादी दर्शनसँग मेल खान्छ । घोषणापत्रले “डिग्रीसँगै सीप” र “पढाइसाथै कमाइ” को अवधारणा अघि सारेको छ, जसले शिक्षालाई व्यक्तिको आर्थिक र सामाजिक जीवनसँग प्रत्यक्ष जोड्न खोज्छ । यस्तै, STEM शिक्षा (Science, Technology, Engineering, Arts and Mathematics) लाई प्राथमिकता दिनु र प्रविधिलाई शिक्षण सिकाइको अभिन्न अङ्ग बनाउनुले प्रगतिवादी शैक्षिक चिन्तनलाई झल्काउँछ ।

२. सामाजिक पुनर्संरचनावादी आधार (Social Reconstructionist Basis):

घोषणापत्रले शिक्षालाई समाज परिवर्तन र ‘समुन्नत नेपाल’ निर्माणको एक प्रमुख औजारको रूपमा लिएको छ । शिक्षाको माध्यमबाट सामाजिक विभेद, छुवाछुत र गरिबीको अन्त्य गर्ने लक्ष्य राख्नुले यो दर्शनलाई पुष्टि गर्दछ । विशेष गरी दलित, महिला र पिछडिएका समुदायका लागि निःशुल्क र पहुँचयोग्य गुणस्तरीय शिक्षाको सुनिश्चितता गर्नुले शिक्षाको माध्यमबाट न्यायपूर्ण समाजको पुनर्संरचना गर्न खोजेको देखिन्छ ।

३. आदर्शवादी र मूल्यपरक आधार (Idealist and Value-based Basis):

घोषणापत्रमा “विवेकपूर्ण चेतना” र “मूल्यमा आधारित शिक्षा” प्रणालीको परिकल्पना गरिएको छ । यसले विद्यार्थीहरूमा केवल भौतिक ज्ञान मात्र नभई नैतिक चरित्र र मानवीय मूल्यहरूको विकास गर्नुपर्ने आदर्शवादी सोचलाई पनि स्थान दिएको छ । शिक्षालाई नागरिकको मौलिक अधिकार र राज्यको प्राथमिक दायित्वका रूपमा हेर्नुले यसको वैचारिक र आदर्शवादी पक्षलाई प्रस्ट पार्छ ।

४. मानवतावादी र समतामूलक आधार (Humanist and Equitable Basis):

नेपाली कांग्रेसले शिक्षालाई मानवीय गरिमा र आत्मसम्मानसँग जोडेको छ । कसैले पनि गरिबीका कारण गुणस्तरीय शिक्षाबाट वञ्चित हुनु नपर्ने र सबैलाई समान अवसर दिइने कुराले मानवतावादी दर्शनलाई आत्मसात् गर्दछ । त्यसैगरी मातृभाषामा शिक्षा र सांस्कृतिक विविधताको संरक्षण गर्ने नीतिले विद्यार्थीको पहिचान र भावनात्मक पक्षलाई सम्मान गरेको देखिन्छ ।

५. आजीवन सिकाइको आधुनिक दर्शन (Modern Philosophy of Lifelong Learning):

घोषणापत्रले शिक्षालाई विद्यालय वा विश्वविद्यालयको तहमा मात्र सीमित नगरी “आजीवन सिकाइ” (Lifelong Learning) को रूपमा व्याख्या गरेको छ । प्रविधिको तीव्र परिवर्तनसँगै नागरिकलाई नयाँ सीप सिक्न प्रोत्साहित गर्ने नीतिले आधुनिक शैक्षिक दर्शनको सान्दर्भिकतालाई प्रस्ट पारेको छ ।

समग्रमा भन्नुपर्दा नेपाली कांग्रेसको घोषणापत्रले शिक्षाको परम्परागत स्वरूपलाई बदल्दै यसलाई प्रविधिमैत्री, बजारमुखी, र सामाजिक न्यायमा आधारित बनाउने स्पष्ट दृष्टिकोण राखेको देखिन्छ ।

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको चुनावी बाचा पत्र २०८२

राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको २०८२ को वाचा पत्रमा उल्लेखित शिक्षा सम्बन्धी प्रावधानहरूलाई शिक्षाको विभिन्न दार्शनिक आधारहरूमा निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।

१. प्रयोजनवाद (Pragmatism):

वाचा पत्रले शिक्षालाई व्यावहारिक र जीवनोपयोगी बनाउन विशेष जोड दिएको देखिन्छ । उच्च शिक्षालाई रोजगार-उन्मुख बनाउने, विश्वविद्यालयहरूको पुनर्संरचना गर्ने र उद्योग-शिक्षा सहकार्य तथा अन्तर्राष्ट्रिय मापदण्ड अनुसार पाठ्यक्रम परिमार्जन गर्ने लक्ष्यले शिक्षालाई समस्या समाधानको माध्यम मान्ने प्रयोजनवादी दर्शनलाई आत्मसात गरेको छ । यस्तै ‘सिक्न पाउने अधिकार’ अन्तर्गत अपाङ्गता भएका बालबालिकाका लागि व्यावसायिक थेरापी र आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्ने कुराले पनि व्यावहारिक सिकाईलाई नै जोड दिन्छ ।

२. आदर्शवाद (Idealism):

शिक्षामा नैतिकता, अनुशासन र परम्परागत मूल्यको संरक्षणमा पनि वाचा पत्र केन्द्रित छ । शिक्षकलाई शिक्षाको मेरुदण्ड मान्दै ‘गुरु-चेला’ परम्परामा आधारित विशेष छात्रवृत्ति र तालिम मार्फत मौलिक सीप र कलालाई नयाँ पुस्तामा हस्तान्तरण गर्ने कुराले आदर्शवादी चिन्तनलाई झल्काउँछ । यसका साथै, शिक्षण संस्थालाई दलीय राजनीतिक हस्तक्षेपबाट मुक्त राखी प्राज्ञिक स्वतन्त्रता र लोकतान्त्रिक अभ्यासको थलो बनाउने संकल्पले शिक्षाको उच्च नैतिक र आदर्श स्वरूपलाई कायम राख्न खोजेको देखिन्छ ।

३. यथार्थवाद (Realism):

वैज्ञानिक तथ्य, अनुसन्धान र प्रविधिमा आधारित शिक्षा प्रणालीलाई वाचा पत्रले प्राथमिकता दिएको छ । उच्च शिक्षालाई अनुसन्धानमुखी बनाउने, वैज्ञानिक अध्ययनका आधारमा योग र ध्यान जस्ता जीवनशैली सुधारका कार्यक्रमलाई विद्यालयमा संस्थागत गर्ने र कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) जस्ता आधुनिक प्रविधिको प्रयोग गर्ने योजनाले यथार्थवादी दार्शनिक आधारलाई पुष्टि गर्छ ।

४. मानवतावाद र सामाजिक पुनर्निर्माण (Humanism and Social Reconstructionism):

शिक्षालाई सामाजिक रूपान्तरण र न्यायको साधनको रूपमा व्याख्या गरिएको छ । प्रत्येक बालबालिकाको ‘सिक्न पाउने अधिकार’ सुनिश्चित गर्दै विशेष सिकाइको आवश्यकता भएका (अटिजम, न्युरो-डाइभर्सिटी आदि) बालबालिकाका लागि समावेशी शिक्षाको मोडेल विकास गर्ने कुराले मानवतावादी दर्शनलाई स्पष्ट पार्छ । साथै, सार्वजनिक शिक्षाको गुणस्तर सुधार्ने र निजी क्षेत्रलाई सेवामुखी र उत्तरदायी बनाउने नीतिले शिक्षा मार्फत समतामूलक समाज निर्माण गर्ने लक्ष्य राखेको देखिन्छ ।

५. अस्तित्ववाद (Existentialism):

विद्यार्थीहरूको विचार अभिव्यक्ति, नेतृत्व विकास र रचनात्मक सहभागितालाई प्रोत्साहन गर्ने तथा उनीहरूको रुचि र प्रतिभा पहिचान गरी सोही अनुसारको अवसर दिने (जस्तै: खेलकुदलाई पाठ्यक्रमकै अङ्ग बनाउने) कुराले व्यक्तिको स्वतन्त्र अस्तित्व र छनोटको अधिकारलाई सम्मान गर्ने अस्तित्ववादी दर्शनको सान्दर्भिकता देखाउँछ ।

समग्रमा, राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टीको वाचा पत्रले परम्परागत गौरव (आदर्शवाद) र आधुनिक आवश्यकता (प्रयोजनवाद तथा यथार्थवाद) बीच सन्तुलन कायम गर्दै शिक्षालाई राष्ट्रिय विकासको आधारस्तम्भ बनाउने लक्ष्य राखेको देखिन्छ ।

नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको चुनावी प्रतिवद्धता पत्र २०८२

नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको चुनावी प्रतिवद्धता पत्र २०८२ मा शिक्षासँग जोडिएका विविध पक्षहरूलाई शिक्षाको दार्शनिक आधार (Philosophical Foundations of Education) मा टेकेर निम्नानुसार विश्लेषण गर्न सकिन्छ:

१. समाजवाद उन्मुख शैक्षिक दर्शन (Socialist Educational Philosophy)

प्रतिवद्धता पत्रको मुख्य दार्शनिक आधार वैज्ञानिक समाजवाद हो । शिक्षालाई व्यक्तिगत लाभको माध्यम नभई राज्यको मौलिक हक र सामाजिक न्यायको औजारका रूपमा लिइएको छ ।

• राज्यको दायित्व: शिक्षाको व्यापारीकरणलाई रोक्दै माध्यमिक तहसम्मको शिक्षा पूर्णतः निःशुल्क र अनिवार्य गर्ने नीतिले शिक्षामा राज्यको पूर्ण लगानी र नियन्त्रण हुनुपर्छ भन्ने समाजवादी मान्यतालाई पुष्टि गर्छ ।
• समानता र समावेशिता: दलित, महिला, विपन्न र सीमान्तकृत समुदायका लागि विशेष छात्रवृत्ति र आवासको व्यवस्था गर्ने विषयले सामाजिक पुनर्गठन र समतामूलक समाजको परिकल्पना गर्छ ।

२. व्यवहारवाद र श्रमसँगको सामीप्यता (Pragmatism and Poly-technical Education)

प्रतिवद्धता पत्रले शिक्षालाई केवल सैद्धान्तिक ज्ञानमा सीमित नराखी श्रम र उत्पादनसँग जोड्ने व्यावहारिक दर्शन अँगालेको देखिन्छ ।

• पढ्दै कमाउँदै कार्यक्रम: “पढ्दै कमाउने” अवसर प्रदान गर्ने र व्यावसायिक तथा प्राविधिक शिक्षामा जोड दिने नीतिले जोन डिबेको “गरेर सिक्ने” (Learning by doing) दर्शनको झलक दिएको छ ।
• रोजगारमुखी शिक्षा: देशको आर्थिक रूपान्तरणका लागि कृषि, पर्यटन, जलविद्युत् र सूचना प्रविधि जस्ता रोजगारमुखी विषयहरूलाई प्राथमिकता दिने कुराले शिक्षालाई उत्पादनको साधनका रूपमा परिभाषित गरेको छ ।

३. वैज्ञानिक र तर्कसंगत आधार (Realism and Scientific Temperament)

प्रतिवद्धता पत्रले शिक्षालाई विज्ञान र प्रविधि (STEM) मा आधारित बनाउने लक्ष्य राखिएको छ ।

• अनुसन्धानमुखी शिक्षा: विद्यालयदेखि विश्वविद्यालयसम्म विज्ञान र प्रविधिलाई व्यावहारिक र अनुसन्धानमुखी बनाउने कुराले वस्तुपरक सत्य र वैज्ञानिक खोजमा आधारित शैक्षिक प्रणालीको वकालत गर्छ ।
• डिजिटल साक्षरता: प्रविधिको प्रयोगमार्फत शिक्षण सिकाइलाई आधुनिक र प्रतिस्पर्धी बनाउने सोचले वर्तमान विश्वको यथार्थवादी आवश्यकतालाई सम्बोधन गर्दछ ।

४. राष्ट्रियता र मौलिकताको संरक्षण (Perennialism and National Identity)

प्रतिवद्धता पत्रले आधुनिकतासँगै नेपाली इतिहास, दर्शन र परम्परागत ज्ञानलाई पनि उत्तिकै महत्त्व दिएको छ।

• पाठ्यक्रममा मौलिकता: नेपाली इतिहास, साहित्य र मौलिक दर्शनलाई पाठ्यक्रममा समावेश गर्ने योजनाले शिक्षाको माध्यमबाट सांस्कृतिक पहिचान र राष्ट्रिय गौरवको संरक्षण गर्ने शाश्वतवादी (Perennialist) सोचलाई झल्काउँछ ।
• मातृभाषामा शिक्षा: विभिन्न मातृभाषाहरूलाई सरकारी कामकाज र शिक्षाको माध्यम बनाउने पहलले बहुसांस्कृतिक र पहिचानवादी दर्शनलाई आत्मसात् गरेको छ ।

५. मानवतावाद र नैतिक शिक्षा (Humanism and Moral Education)

प्रतिवद्धता पत्रले विद्यार्थीको चरित्र निर्माण र मानवीय मूल्यको विकासमा पनि जोड दिएको छ ।

• नैतिक शिक्षा: कक्षा ४ देखि ८ सम्म नैतिक शिक्षालाई अनिवार्य विषय बनाउने र माध्यमिक तहमा इतिहास थप गर्ने योजनाले असल नागरिक उत्पादन गर्ने मानवतावादी लक्ष्य राखेको छ ।

निष्कर्षमा भन्नुपर्दा‚ नेपाली कम्युनिष्ट पार्टीको चुनाबी प्रतिवद्धता पत्रले शिक्षालाई समाजवादी रूपान्तरणको मुख्य अधार मानेको छ । यसमा एकातिर उत्पादन र प्रविधिसँग जोडिएको व्यावहारिक दर्शन छ भने अर्कोतिर सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय पहिचानमा आधारित समावेशी र राष्ट्रवादी दर्शनको सम्मिश्रण पाउन सकिन्छ ।

प्रमुख राजनीतिक दलका शिक्षा सम्बन्धी साझा दृष्टकोण

निर्बाचन घोषणा पत्रलाई संकल्प‚ वाचा पत्र‚ प्रतिज्ञा पत्र अदि नाम दिइए तापनि समग्रमा नेपालका प्रमुख राजनीतिक दलहरूका चुनावी घोषणा पत्रहरूमा शिक्षा क्षेत्रका आधारभूत समस्या र सुधारका योजनाहरूमा केही समान धारणा वा दृष्टिकोण पाइएको छ । दलहरूका बीचमा शिक्षालाई हेर्ने दार्शनिक दृष्टिकोणमा केही भिन्नता भए तापनि निम्न विषयहरूमा सबैको साझा संकल्प देखिन्छ:

१. निःशुल्क र अनिवार्य माध्यमिक शिक्षाः शिक्षालाई नागरिकको मौलिक हकका रूपमा स्वीकार गर्दै विद्यालय शिक्षा (कक्षा १२ सम्म) लाई पूर्ण रूपमा निःशुल्क र अनिवार्य बनाउने कुरामा सबै मुख्य राजनीतिक दल एकमत छन् ।

२. प्राविधिक र व्यावसायिक (सीपसँग जोडिएको) शिक्षाः शिक्षालाई केवल सैद्धान्तिक ज्ञानमा सीमित नगरी सीप, प्रविधि र रोजगारीसँग जोड्नुपर्नेमा सबै दलको साझा स्वर छ ।

३. दलीय हस्तक्षेपको अन्त्यः शैक्षिक संस्थाहरू, विशेषगरी विश्वविद्यालयहरूलाई राजनीतिक भागबन्डा र हस्तक्षेपबाट मुक्त गराउने विषयमा सबै दलहरूको एकमत देखिन्छ ।

४. दिवा खाजा र विद्यार्थीको स्वास्थ्यः बालबालिकाको पोषण र विद्यालयमा टिकाउ दर बढाउन दिवा खाजा कार्यक्रमलाई प्रभावकारी बनाउने कुरामा दलहरू सहमत छन् ।

५. डिजिटल साक्षरता र प्रविधिमैत्री शिक्षाः वर्तमान युगको माग अनुसार सूचना प्रविधि (ICT) र इन्टरनेटलाई शिक्षाको अभिन्न अङ्ग बनाउने कुरामा सबै दलहरूको समान धारणा छ ।

६. समावेशिता र सामाजिक न्यायः  आर्थिक, भौगोलिक वा शारीरिक अवस्थाका कारण कोही पनि शिक्षाबाट वञ्चित हुन नहुने र दलित, सीमान्तकृत तथा अपाङ्गता भएका विद्यार्थीका लागि विशेष छात्रवृत्ति र आवासीय सुविधा दिनुपर्नेमा सबैको सहमति छ ।

निष्कर्षमा, नेपालका राजनीतिक दलहरू शिक्षालाई गुणस्तरीय, सीपमूलक, प्रविधिमैत्री र हस्तक्षेपमुक्त बनाउँदै राज्यको पूर्ण लगानी र दायित्वभित्र राख्न सहमत देखिएका छन् ।

दलहरुकाे घोषणा पत्र डाउनलाेड गर्नः Click Here