आधारभूत तहमा विद्यार्थी मूल्याङ्कनः तरिका र साधन

राष्ट्रिय पाठ्यक्रम प्रारूप, २०७६ ले विद्यालय शिक्षाको आधारभूत तह कक्षा १–३ मा शतप्रतिशत आन्तरिक मूल्याङ्कन र कक्षा ४–८ मा ५० प्रतिशत सैद्धान्तिक र ५० प्रतिशत आन्तरिक मूल्याङ्कन सहित अक्षराङ्कन पद्धतिलाई अनिवार्य गरेको छ । २०८३ देखि कक्षा ४–५ मा समेत शतप्रतिशत आन्तरिक मुल्याङ्कनको अवधारणा ल्याइएको छ । प्राथमिक तहका बालबालिकाहरूको सिकाइ प्रक्रियालाई परम्परागत ढाँचाको त्रैमासिक वा वार्षिक परीक्षाको अङ्कभित्र सीमित राख्दा उनीहरूको वास्तविक क्षमता, व्यवहार परिवर्तन र चौतर्फी विकासको सही मापन हुन सक्दैन । पाठ्यक्रम विकास केन्द्रद्वारा निर्धारित विषयगत सक्षमता र सिकाइ उपलब्धि हासिल गराउन शिक्षण सिकाइ र मूल्याङ्कनलाई एकै सिक्काका दुई पाटाका रूपमा लैजानु आवश्यक छ । परम्परागत रुपमा सिकाइको मूल्याङ्कनको सट्टामा सिकाइका लागि मूल्याङ्कन र सिकाइकै रुपमा मूल्याङ्कन अवधारणाको प्रभावकारी कार्यान्वयनका लागि शिक्षक एउटा ‘परीक्षक’ नभएर ‘सहजकर्ता’ र प्रधानाध्यापक ‘प्रशासक’ नभएर ‘शैक्षणिक नेतृत्वकर्ता’ हुनुपर्दछ । यो लेख पाठ्यक्रमले निर्धारण गरे बमोजिम मुल्याङ्कनलाई कसरी प्रभावकारी बनाउन सकिन्छ भन्ने विषयमा केन्द्रित छ ।

विभिन्न देशमा मूल्याङ्कन अभ्यास

विश्वव्यापी रूपमा आधारभूत वा प्राथमिक तह कक्षा १–५को मूल्याङ्कन प्रणालीमा परम्परागत आवधिक लिखित परीक्षाको परिपाटीलाई विस्थापित गर्दै प्रक्रियामा आधारित (Process-oriented) र सक्षमतामा आधारित (Competence-Based) आधुनिक मोडेलहरू अपनाइदै आएका छन् । नवीनतम अन्तर्राष्ट्रिय शैक्षिक अनुसन्धान तथा प्रतिवेदन OECD Digital Education Outlook 2026, Trends Shaping Education 2025 को अध्ययनअनुसार विश्वका विभिन्न विकसित तथा विकासोन्मुख देशहरूमा प्राथमिक तहको मूल्याङ्कनलाई बाल–केन्द्रित र सिकाइका लागि मूल्याकन (Assessment for Learning) र सिकाइकै रुपमा मूल्याङ्कन (Assessment as Learning) को रूपमा विकास गरिएका छन् ।

फिनल्यान्डमा प्राथमिक तह (कक्षा १-५) मा कुनै पनि प्रकारको राष्ट्रिय, स्तरीकृत वा औपचारिक परीक्षाहरू लिइँदैनन् । विद्यार्थीहरूलाई तुलना गर्ने वा श्रेणीकरण गर्ने गरी कुनै पनि ग्रेड वा अङ्क दिइदैन । शिक्षकहरूले बालबालिकाको व्यक्तिगत प्रगति, दैनिक व्यवहार र सामाजिक सीपको गहिरो अवलोकन गरी उनीहरूको सुधारका लागि रचनात्मक र विवरणात्मक पृष्ठपोषण मात्र उपलब्ध गराउँछन् । त्यस्तै सिंगापुरले प्राथमिक विद्यालयका सुरूवाती वर्षहरू (कक्षा १ र २) मा सबै किसिमका औपचारिक र आवधिक परीक्षाहरू पूर्ण रूपमा प्रतिबन्ध गरेको छ । कक्षा ३ देखि ५ सम्म पनि परम्परागत लिखित परीक्षाको भारलाई न्यूनतम गराइएको छ । यसको सट्टा विद्यार्थीहरूको मूल्याङ्कनका लागि क्रियाकलापमा आधारित कार्य (Activity-Based Learning), परियोजना कार्य (Project Work) र व्यावहारिक कार्यसम्पादन कार्यहरू (Performance Tasks) लाई मुख्य आधार बनाइएको छ, जसले बालबालिकालाई परीक्षाको मानसिक तनावबाट मुक्त बनाएको छ ।

जापानको प्राथमिक शिक्षाको मूल्याङ्कन ढाँचा केवल किताबी ज्ञान वा संज्ञानात्मक सक्षमतामा मात्र सीमित हुँदैन । त्यहाँ बालबालिकाको ‘नैतिकता’, ‘समुहिक भावना’, र ‘सामाजिक व्यवहार’ को मूल्याङ्कनलाई उच्च प्राथमिकता दिइन्छ । शिक्षकहरूले दैनिक गतिविधिमा बालबालिकाको सहभागिता, उनीहरूले गर्ने प्रयास र स्वमूल्याङ्कन (Self-Assessment) का आधारमा प्रगति प्रतिवेदन (Report Card) तयार गर्छन् । त्यसैगरी छिमेकी देश भारतमा नयाँ राष्ट्रिय शिक्षा नीति (NEP) अन्तर्गत प्राथमिक तहमा बहुआयामिक कार्डको अभ्यास सुरु गरेको छ । यसमा विद्यार्थीको मूल्याङ्कन केवल शिक्षकको एकल निर्णयमा हुँदैन । यस कार्डमा विद्यार्थीको आफ्नै स्वमूल्याङ्कन, उसका सहपाठीहरूले गर्ने सहपाठी मूल्याङ्कन (Peer Assessment) र शिक्षकको अवलोकन गरी तीनै पक्षको मूल्याङ्कन अभिलेख समावेश गरिन्छ ।

अधिकांश देशहरूले आधारभूत तहदेखि नै Activity-Based Learning मार्फत 4Cs अर्थात सिर्जनात्मकता (Creativity), सहकार्य (Collaboration), सञ्चार (Communication), र समालोचनात्मक सोचाइ (Critical Thinking) लाई दैनिक कक्षाकार्य र क्रियाकलापमा आधारित गतिविधिबाट नै मापन गर्ने ढाँचा अनिवार्य गरेका छन् । तर हाम्रा कक्षाकोठाका क्रियाकलाप र मुल्याङ्कन प्रणाली भने भने परम्परागत ढाँचाबाट माथी उठ्न सकिरहेको छैन । यसका लागि विद्यालयका सबै सरोकारवाला पक्षहरु जागरुक हुन जरुरी छ ।

विद्यार्थी मूल्याङ्कनका तरिका

आधारभूत तहमा विद्यार्थी मूल्याङ्कनका तरिकाहरू र तिनका साधनहरूको व्यावहारिक प्रयोग आवश्यक छ तर ति साधनको विकास र प्रयोगमा शिक्षाकहरु अलमलिरहको अवस्था छ । हरेक विद्यार्थीको कार्य सञ्चयिका फाइल तयार गरी उक्त फाइलमा मुल्याकनका सबै प्रमाणहरु व्यवस्थित गरिन्छ र त्यसको अभिलेख मुल्याङ्कन पुस्तिकामा राखिन्छ । तर शिक्षकले मुल्याङ्कन पुस्तिकामा अङ्क भर्ने कामलाई नै सबैथोक मान्ने हो भने मुल्याङ्कन वस्तुनिष्ठ हुन सक्दैन ।

परम्परागत मूल्याङ्कनले विद्यार्थीले “के सिके?” भन्ने कुरा मात्र परीक्षण गर्दथ्यो । यो केवल ज्ञानको मूल्याङ्कन हो । तर वर्तमान मूल्याङ्कनले विद्यार्थीले “कस्तो सिके र त्यसलाई व्यवहारमा कसरी प्रयोग गर्न सक्छन्?” अर्थात् सीप र अभिवृत्ति वा व्यवहारको मूल्याङ्कन गर्ने कुरालाई समेट्छ । वर्तमान विद्यालय शिक्षा पाठ्यक्रमले पनि अक्षराङ्कन पद्धति र निरन्तर विद्यार्थी मूल्याङ्कनको अवधारणा ल्याएको छ । आधारभूत तहमा प्रयोग गर्न सकिने मूल्याङ्कन तरीका र त्यससँग सम्बन्धित सम्भाव्य साधनको विकास र प्रयोगलाई जोड दिइएको छ ।

मूल्याङ्कनका तरिका र साधन

१.   अवलोकन (Observation): विद्यार्थीको व्यवहारहरुको अवलेकन गरी सिकाइको स्तर मापन गर्न अवलोकनको तरिका अपनाइन्छ । अवलोकनका लागि आवश्यक साधनहरू रुजुसूची, रुब्रिक्स, श्रेणीमापन, मौखिक प्रश्न, अभिलेख फाराम, घटनावृत्त अभिलेख (Anecdotal Record) तयार गरिन्छ र यसैअनुसार अभिलेख राख्नुपर्दछ । विद्यार्थीको दैनिक व्यवहार, सामाजिक सीप र सिकाइप्रतिको रुचिको मापन गर्न यो तरिका उपयुक्त हुन्छ ।

२.   मौखिक कार्य (Oral Work): चित्र वा घटना देखाएर त्यसमाथि प्रश्न सोध्ने र मौखिक अभिव्यक्ति लिने कार्य यसमा पर्दछ । यसका लागि आवश्यक साधनहरू प्रश्न, चित्र, पठन सामग्री, सन्दर्भ, घटना, श्रव्य तथा दृश्य सामग्री, अन्तर्वार्ता आदि हुन् । विशेष गरी कक्षा १–३ मा सुनाइ र बोलाइ सिपको परीक्षण गर्न यो तरिका उपयोगी हुन्छ ।

३.   लिखित कार्य (Written Work) : परम्परागत लिखित परीक्षाको ढाँचामा यस्ता कार्य गर्न सकिन्छ । तर आधारभूत तहमा घण्टौंसम्म लेख्न लगाउने भन्दा पनि छोटा परीक्षा र एकाइ परीक्षाको रुपमा यो तरिका अपनाउनु पर्ने हुन्छ । यसका लागि आवश्यक साधनहरू प्रश्न, कार्य विवरण फाराम (Worksheet), सन्दर्भ, घटना, उत्तरपुस्तिका आदि हुन् । लेखन सीप, व्याकरण र संज्ञानात्मक क्षमता मापनका लागि छोटो प्रश्नहरूको माध्यमबाट लिखित कार्य गराइन्छ । कक्षा १-५ मा लामो उत्तरभन्दा संक्षिप्त उत्तरात्मक कार्य बढी प्रभावकारी हुन्छ ।

४.  कुराकानी/छलफल (Dialogue/Discussion): विद्यार्थीहरू बीचको अन्तरक्रिया, तर्क गर्ने क्षमता र विचारको आदानप्रदानको मूल्याङ्कन गर्न कुराकानी वा छलफलको तरिका प्रयोग गरिन्छ । यसका लागि आवश्यक साधनहरू प्रश्न, रुजुसूची, अभिलेख फाराम, छलफल निर्देशिका आदि हुन् । शिक्षकले निर्देशिकाका आधारमा छलफलको नेतृत्व गर्दै रुजुसूचीमा त्यसको अभिलेख राख्नुपर्दछ ।

५.   परियोजना कार्य (Project Work): विद्यार्थीले गरेर सिक्ने प्रक्रियाका रुपमा परियोजना कार्यलाई लिइन्छ । विद्यार्थीलाई व्यक्तिगत वा सामूहिक रूपमा कुनै विषयमा खोज गर्न लगाइन्छ । विद्यार्थी आफैं तथ्यहरुको खोजी गर्दछन् र त्यसको आधारमा ज्ञानको निर्माण गर्दछन् । परियोजना कार्य सञ्चालनका क्रममा र सम्पन्न गरिसकेपछि उपयुक्त साधन मार्फत विद्यार्थीको कार्यसम्पादन र सिकाइको मापन गर्नु पर्दछ । यसका लागि आवश्यक साधनहरू रुजुसूची, रुब्रिक्स, प्रतिवेदन ढाँचा, प्रस्तुतीकरण मूल्याङ्कन फाराम आदि हुन् । यसको मूल्याङ्कन गर्न स्पष्ट मापदण्ड अर्थात ‘रुब्रिक्स’ अनिवार्य हुन्छ, जसले निष्पक्षता कायम गर्दछ ।

६.  प्रयोगात्मक कार्य (Practical Work): सैद्धान्तिक रुपमा सिकेका वा जानेका कामलाई व्यवहारिक अभ्यासबाट परीक्षणद्वारा पुष्टि गर्ने काम प्रयोगात्मक कार्य हो । प्रयोगात्मक कार्य सञ्चालनका लागि विद्यार्थीलाई आवश्यक निर्देशन दिइन्छ । प्रयोग गर्दाको चरण र प्रक्रियालाई कार्यसम्पादन अभिलेखमा उतारिन्छ । त्यसपछि उनीहरुको कार्यसञ्चालन प्रक्रिया र उनीहरुले प्राप्त गरेको निश्कर्षको आधारमा मुल्याङ्कन गरिन्छ । यसका लागि रुजुसूची, रुब्रिक्स, कार्यसम्पादन अभिलेख, प्रयोगात्मक प्रतिवेदन जस्ता साधनहरु आवश्यक पर्दछ । विज्ञान, गणित वा सामाजिक अध्ययनमा ‘गरेर सिक्ने’ क्षमताको परीक्षण गर्न बढी उपयोगी हुन्छ ।

७.  कार्यसम्पादन तथा प्रदर्शन (Performance & Demonstration): विद्यार्थीलाई शारीरिक तथा बौद्धिक क्षमता विकासका क्रियाकलाप र सिपमूलक कार्यमा संलग्न गराएर त्यसमा उसको कार्यसम्पादनके स्तरको लेखाजेखा गर्नुपर्ने हुन्छ । कार्समपादनको क्रममा रुजुसूची, रुब्रिक्स, श्रेणीमापन, मौखिक प्रश्न, कार्यसम्पादन अभिलेख जस्ता साधनहरू मार्फत मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ । जस्तैः गीत, नृत्य, नाटक, वा शारीरिक व्यायाम जस्ता सीपमूलक कार्यको प्रत्यक्ष प्रदर्शन गराएर श्रेणीमापन (Rating Scale) को आधारमा स्तर निर्धारण गरिन्छ ।

८.  सहपाठी मूल्याङ्कन (Peer Assessment) : विद्यार्थीको दैनिक व्यवहारका कतपय पक्षहरु शिक्षको अवलोकन र जानकारीभन्दा बाहिर रहेका हुन सक्छन् । सहपाठीहरुमार्फत उनीहरुको व्यवहारको अवलेकन गराइ मुल्यांकन गर्न सकिन्छ । रुजुसूची, श्रेणीमापन, अवलोकनफाराम, पृष्ठपोषण फाराममार्फत विद्यार्थीले आफ्ना साथीहरूको कार्य वा व्यवहारको मूल्याङ्कन गर्छन् । यसले उनीहरूमा आलोचनात्मक सोच र सहकार्यको भावना समेत विकास गर्छ ।

९.   स्वमूल्याङ्कन (Self-Assessment): विद्यार्थी आफैँले ‘मैले के सिकेँ? म कहाँ चुकेँ?’ भनी आत्म-समीक्षा गर्ने विधि स्वमूल्याङ्कन हो । विद्यार्थीलाई रुजुसूची, श्रेणीमापन, प्रतिबिम्बन फाराम (Reflection Sheet) मार्फत स्वमूल्याङ्कन गराउन सकिन्छ । त्यसकै आधारमा शिक्षकले रुब्रिक बनाइ सिकाइ स्तर निर्धारण गर्न सकिन्छ ।

१०. अभिभावक प्रतिक्रिया (Parental Feedback): विद्यार्थीको परिवार र समुदायमा सिकाइ व्यवहारको प्रदर्शन बारेमूल्याङ्न गर्न यो तरिका उपयुक्त्त मानिन्छ । घरमा बालबालिकाको बानी र व्यवहार कस्तो छ भनी अभिभावकबाट लिखित वा मौखिक प्रतिक्रिया लिएर मूल्याङ्कनमा समावेश गरिन्छ । यसका लागि रुजुसूची, श्रेणीमापन, अवलोकन फाराम, अन्तर्वार्ता, प्रतिक्रिया फाराम जस्ता साधनहरुको तयारी गरी प्रयोग गर्नुपर्दछ । यसले शिक्षक र अभिभावको सहकार्यलाई बलियो बनाउन समेत मद्दत पुग्छ ।

११. पोर्टफोलियो मूल्याङ्कन (Portfolio Assessment): विद्यालयमा शिक्षक वा कक्षाकोठामा राखिने भन्दा फरक विद्यार्थी स्वयंले व्यवस्थापन गरेको लघु कार्यसञ्चयिकाको रुपम यसलाई बुझिन्छ । विद्यार्थीले एउटा निश्चत अवधीभर गरेका उत्कृष्ट कार्यहरू (चित्र, रचनात्मक लेखन, वर्कशीट) लाई एउटा फाइलमा सङ्ग्रह गर्न लगाइन्छ । यो विद्यार्थीको कुनै पक्षमा क्रमिक विकास देखाउने ऐना हो । यसका लागि लघु पोर्टफोलियो, रुब्रिक्स, रुजुसूची, प्रगति अभिलेख जस्ता साधनहरु प्रयोग गरी मुल्याकन गर्न सकिन्छ ।

१२. गृहकार्य तथा कक्षाकार्य मूल्याङ्कन (Homework & Classwork): नियमित रूपमा दिइने कक्षाकार्य र गृहकार्यको माध्यमबाट दैनिक सिकाइ प्रगतिको अनुगमन गरिन्छ । यसमा तत्काल रचनात्मक पृष्ठपोषण आवश्यक हुन्छ । यसका लागि आवश्यक साधनहरू रुजुसूची, रुब्रिक्स, कार्य विवरण फाराम, अभिलेख आदि हुन् ।

१३. छोटो परीक्षा (Quiz/Test): एकाइ वा थिमको सिकाइ क्रियाकलाप सकिएपछि वा साप्ताहिक रूपमा लिइने साना वस्तुगत वा संक्षिप्त प्रश्नोत्तर परीक्षा, जसले तत्कालिक रूपमा विद्यार्थीको स्मरण र बुझाइको स्तर देखाउँछ । यसका लागि आवश्यक साधनहरू प्रश्नपत्र, उत्तरपुस्तिका, उत्तरकुञ्जिका, अङ्कसूची आदि हुन् । यसले तत्काल सिकाइको स्तरमा आएको परिवर्तनको स्थिति थाहा पाउन सजिलो बनाउँछ ।

१४. सिर्जनात्मक कार्य (Creative Work): कविता, कथा लेखन, चित्रकला, वा कङ्क्रिट मोडेल निर्माण जस्ता मौलिक सिर्जनाको मूल्याङ्कन स्पष्ट मापदण्ड (Rubrics)का आधारमा गरिन्छ । यसका लागि रुब्रिक्स, श्रेणीमापन, प्रदर्शनीको अवलोकन फाराम आदि साधनहरू विकास गरी प्रयोग गर्न सकिन्छ ।

१५. भूमिका निर्वाह (Role Play): ऐतिहासिक पात्र, सामाजिक भूमिका वा संवाद अभिनय मार्फत विद्यार्थीले विषयवस्तुलाई कत्तिको बुझेका वा महसुस गरेका छन् भनी मापन गर्न अवलोकन सूचीका आधारमा परीक्षण गर्ने तरिका हो । यसमा विद्यार्थीलाई कुनै पात्रको भूमिका प्रस्तु गर्न लगाइन्छ र रुब्रिक्स, रुजुसूची, श्रेणीमापन, अवलोकन फाराम जस्ता साधनमार्फत मूल्याङ्कन गरिन्छ ।

१६. प्रस्तुतीकरण (Presentation): विद्यार्थीले तयार गरेका परियोजना तथा प्रयोगात्मक कार्यलाई तर्कपूर्ण रुपमा कक्षामा प्रस्तुत गर्नु नै प्रस्तुतिकरण हो । चार्ट, पोस्टर वा मौखिक रूपमा कुनै विषयवस्तु कक्षामा प्रस्तुत गर्न लगाएर विद्यार्थीको प्रस्तुती क्षमता, आत्मविश्वास र तर्कशक्तिको मापन गरिन्छ । यसका लागि प्रस्तुतीकरणको क्रमा रुब्रिक्स, रुजुसूची, प्रस्तुतीकरण मूल्याङ्कन फाराम जस्ता साधन मार्फत विद्यार्थीको स्तर निर्धारण गरी अङ्कन गरिन्छ ।

१७. प्रयोग, खोज तथा अनुसन्धानमा आधारित कार्यः विद्यार्थीलाई स्थानीय समस्या, वनस्पति, वा भूगोलबारे सानो खोज अनुसन्धान गर्न लगाई प्रतिवेदन तयार गर्न लगाइन्छ । त्यसरी गरेको खोज अनुसन्धानको प्रक्रिया‚ निश्कर्ष र प्रयोगलाई रुब्रिक्स, अनुसन्धान प्रतिवेदन, रुजुसूची जस्ता साधनमार्फत कार्यसम्दापन र सिकाइस्तर मापन गर्न सकिन्छ । यो तरिका कक्षा ४-५ मा बढी सान्दर्भिक र प्रभावकारी हुन्छ ।

१८. खेल तथा गतिविधिमा आधारित मूल्याङ्कनः खेलकुदका माध्यमबाट नियमको पालना, समूह भावना (Team Spirit), र नेतृत्व क्षमता जस्ता संवेगात्मक र शारीरिक पक्षको मूल्याङ्कन गरिन्छ । यो तरिका अपनाउँदा विद्यार्थीलाई खेल वा अन्य शारीरिक वा संवेगात्मक क्रियाकलापमा संलग्न गराइ अवलोकन सूची, रुब्रिक्स, श्रेणीमापन जस्ता साधनमार्फत कार्यसम्पादन तथा सिकाइस्तरको मापन गरिन्छ ।

१९. डिजिटल वा प्रविधिमा आधारित मूल्याङ्कनः कम्प्युटर वा मोबाइल (उपलब्ध भएसम्म) को प्रयोग गरी Kahoot, Google Forms जस्ता प्लेटफर्ममा खेलिने क्विज वा डिजिटल माध्यमबाट पनि विद्यार्थीको मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ । विद्यार्थीलाई डिजिटल प्लेटफर्ममा विभिन्न कामहरु गराइन्छ । उनीहरुले गरेको काम डिजिटल रुपमै सुरक्षित गरिन्छ र कार्यसम्पादन र सिकाइस्तरको अनलाइन क्विज, ई-पोर्टफोलियो, डिजिटल रुब्रिक्स, डिजिटल अभिलेखमार्फत मुल्यांकन गर्न सकिन्छ । यसले विद्यार्थीमा बढ्दै गएको डिजिटल सामग्रीको प्रयोगलाई सिकाइसँग जोड्न र उनीहरुमा डिजटल साक्षरता सिप विकास गर्न मद्दत पग्छ ।

२०. विद्यार्थीको सिकाइ संवाद (Learning Conference): शिक्षक र विद्यार्थीब बीच एकापसमा बसेर सिकाइका समस्या, उपलब्धि र आगामी योजनाबारे गरिने आत्मीय एवं प्राज्ञिक संवाद गराउन सकिन्छ । विद्याथी–विद्यार्थी बीच वा अन्य स्रोत व्यक्तिहरुसँग संवाद गराइ त्यसका आधारमा सिकाइस्तरको मुल्यांकन गर्न सकिन्छ । मूल्याङ्कनको यो तरिकाका लागि अन्तर्वार्ता फाराम, रुजुसूची, प्रगति अभिलेख जस्ता साधनहरुको आवश्यकता पर्दछ ।

आधारभूत तह (कक्षा १-५) मा विद्यार्थी मूल्याङ्कन केवल परीक्षा लिने र पास-फेल छुट्याउने साधन होइन । उल्लिखित तरिका र साधनहरूको सही र सन्तुलित प्रयोगले विद्यालय शिक्षालाई गुणस्तरीय, बालमैत्री र नतिजामुखी बनाउन सक्दछ । विद्यार्थी मूल्याङ्कनलाई प्रभावकारी बनाउन प्रधानाध्यापक र शिक्षकले निम्न व्यावहारिक पक्षमा ध्यान पुर्याउनुपर्छ ।

• शिक्षक आफैँले प्रत्येक विद्यार्थीको व्यक्तिगत सञ्चित अभिलेख (Cumulative Record) र पोर्टफोलियो अनिवार्य रूपमा अद्यावधिक गर्नुपर्छ ।
• मूल्याङ्कन गरिसकेपछि केवल श्रेणी वा अङ्क मात्र नभई आवश्यकताअनुसार सुधारात्मक पृष्ठपोषण दिनुपर्छ, जसले विद्यार्थीको सिकाइ मजबुद बनाउन र थप सिक्न प्रेरित गर्छ ।
• प्रधानाध्यापकले विद्यालयमा विभिन्न फाराम, रुजुसूची र रुब्रिक्स निर्माणका लागि आवश्यक बजेट र स्टेशनरीको व्यवस्थापन गरी शैक्षणिक नेतृत्व (Instructional Leadership) प्रदान गर्नुपर्छ ।
• शिक्षकहरुका लागि मूल्याङ्कनका साधनहरुको विकास‚ प्रयोग र सोको अभिलेखिकरण सम्बन्धि क्षमता विकासका अवसर सिर्जना गर्नुपर्छ ।

पोर्टफोलियो व्यवस्थापन

सिकाइका क्रममा विद्यार्थीले भौतिक रुपमा तयार गरेका मौलिक र सिर्जनात्मक उत्पादनहरुको व्यवस्थित संग्रह नै कार्यसञ्चयिका अर्थात पोर्टफोलियो व्यवस्थापन हो । सामान्यतया कार्यसञ्चयिका व्वस्थापन भनेर विद्यार्थीको मूल्याङ्कनका क्रममा तयार गरेका लिखित कागजातहरुको व्यस्थापन गर्नुलाई मात्र बुझ्ने गरिएको छ । रेकर्ड फाइलमा सिलसिला मिलाइ यसमा विद्यार्थीले गरेका कार्य र कार्य विवरणको अभिलेख सम्बन्धी कागजात समावेश गरिएको हुन्छ । तर यसले मात्र विद्यार्थीका सबै कामहरुको व्यवस्थित अभिलेख हुन सक्दैन । पोर्टफोलियो व्यवस्थापनलाई पूर्णता दिनकक्षामा शिक्षकले निम्न तरिकाले विद्यार्थीले गरेका कार्यहरुको व्यवस्थापन गर्नु अवश्यक छ ।

क) रेकर्ड फाइलः यसमा विद्यार्थीका कागजी अभिलेखहरु फाइलिङ गरिन्छ । विद्यार्थीले गरेका लिखित कार्य र अन्य मौलिक कार्यको शिक्षक‚ अभिभावक‚ सहपाठीहरुले अवलोकन गरेका फाराम लगायतका लिखित दस्तावेजहरु यसमा जम्मा गर्नुपर्दछ ।

ख) र्‍याक वा दराजः विद्यार्थीले परियोजना तथा प्रयोगात्मक कार्य अन्तर्गत तयार गरेका भौतिक सामग्रीहरु व्यक्तिगत रुपमा आ आफ्ना र्‍याकमा व्यवस्थित गरी राखिन्छ । विद्यार्थीको कार्यसम्पादनको स्तरलाई पछिसम्म अवलोकन गर्न र मूल्याङ्कनका पछिसम्म पारदर्शी बनाउन यसले सहज बनाउँछ । जस्तै पुस्तिका‚ जसावटका सामग्रो‚ विभिन्न वस्तु वा कार्यप्रक्रियाका मोडलहरु यहाँ राख्न सकिन्छ ।

ग) टोकरी वा डोकोः विद्यार्थीले सिपमूलक कार्य अन्तर्गत तयार गरेका सिर्जनात्मक सामग्री यहाँ संग्रहित गरिन्छ । र्‍याक वा दराजमा राख्न बोझिला सामग्रीहरु यहाँ राख्न सिकिन्छ । जस्तै माटोका सामग्री‚ ढुङ्गा गिटीबाट बनेका सामग्रीहरु यहाँ राख्न सिकिन्छ ।

घ) व्यक्तिगत बोर्डः विद्यार्थीले चार्टपेपरमा तयार गरेका सामग्रीहरुलाई टाँसेर वा झुण्ड्याएर राख्न काठ वा फलाटिनको बोर्ड तयार गर्न सकिन्छ । उसले तयार गरेका सामग्रीलाई क्यालेण्डर जसरी तह तह मिलाई क्रमवद्धरुपमा राख्न सजिलो हुन्छ । जस्तै विभिन्न चार्ट‚ पोष्टर‚ चित्रहरुलाई यसरी राख्न सकिन्छ ।

ङ) झोंक (Hanger): विद्यार्थीले सिकाइ क्रममा बनाएका कतिपय सामग्री र्‍याकमा राख्न‚ फाइलिङ गर्न‚ टाँस्न नमिल्ने खालका हुन सक्छन् । जस्तै बाँस निगालोबाट बनेका सामग्री‚ स्थानीय सामग्रीबाट बनेका अन्य हलुका सामग्रीहरुलाई यसरी राख्न सकिन्छ ।

उल्लेखित तरिकाबाट विद्यार्थीका कार्यसम्पादन‚ सिकाइ एवं उनीहरुले मैलिक रुपमा निर्माण गरेका ज्ञान‚ सिप र व्यवहार सम्बन्धी प्रमाणहरुका आधारमा सम्बन्धित सिकाइ उपलब्धिको रुब्रिक बनाइ अङ्कन गर्नुपर्दछ ।

निष्कर्ष

आधारभूत तहमा गुणस्तरीय शिक्षा सुनिश्चित गर्न मूल्याङ्कनलाई आवधिक रुपमा हुने लिखित परीक्षामार्फत प्राप्ताङ्क निर्धारणको साधनका रूपमा नभइ सिकाइ सुधार गर्ने निरन्तर प्रक्रियाका रूपमा विकास गर्नु आवश्यक छ । अवलोकन, परियोजना, पोर्टफोलियो, स्वमूल्याङ्कन, सहपाठी मूल्याङ्कन, प्रस्तुतीकरण, डिजिटल मूल्याङ्कन तथा सिकाइ प्रदर्शनी जस्ता बहुआयामिक विधिहरूको सन्तुलित प्रयोगले विद्यार्थीको ज्ञान, सीप, व्यवहार र जीवनोपयोगी दक्षताको समग्र विकास गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ । शिक्षक, प्रधानाध्यापक, अभिभावक र विद्यालय समुदायबीचको सहकार्यले मात्र सिकाइ उपलब्धिमा आधारित मूल्याङ्कन प्रणालीलाई प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन गर्न सकिन्छ । विद्यालय शिक्षामा अपनाइएको हालको मूल्याङ्कन दृष्टिकोण अन्तर्राष्ट्रिय असल अभ्याससँग मेल खाने भएकाले यसको प्रभावकारी कार्यान्वयनबाट आधारभूत तहको शिक्षाको गुणस्तर अभिवृद्धि हुने अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।

कृष्णप्रसाद ढुङ्गाना

शिक्षक‚ श्री तर्से मा.वि.‚ मेलम्ची‚ सिन्धुपाल्चोक